ⓘ Wikang Yidis

                                     

ⓘ Wikang Yidis

Ang Yidis ay isang wikang Hermaniko na sinasalita ng mahigit-kumulang tatlong milyong tao sa daigdig, karamihan mga Hudiyong Ashkanazi. Bago ng Sho’a mayroon itong mahigit-kumulang 12 milyon mananalita, ang pinakamarami sa silangang Europa.

Ang mismong pangalang yidish ay ang Yidis ng "Hudyo" ikompara sa jüdisch ng Aleman at maaaring pinaikling anyo ng yidishtaytsh ייִדיש־טײַטש, o" Alemang Hudyo”.

                                     

1. Palabaybayan

Bagaman ginagamit nito ang parehong alpabeto tulad ng Ebreo, gumagamit ang Yidis ng ilang diagraphs pati na rin ng mga titik na binago ng mga tandang dyakritiko, lahat na itinuturing na mga hiwalay na titik sa palabaybayang Yidis. Buo ang pagkakaiba ng Yidis sa Ebreo, kasama na sa ponolohiya at gramatika. Kapag dalawang anyo ng titik ang nailalarawan, ang pangalawang anyo sa kaliwa ang tinatawag na malaki at ang anyong ginagamit sa dulo ng mga salita. Di-tulad sa Ebreo, na karaniwang mga katinig lang ang sinusulat, sinusulat nang buo ang mga patinig sa Yidis, gamit ang mga titik alef, vov, yud, at ayin tingnan sa ibaba.

Ang alpabetong Yidis:

Gumagamit din ng ilang diagraph ang Yidis:

Isang katangian ng baybaying Yidis ang pagbaybay ng mga salitang nagmula sa Ebreo tulad ng pagbaybay nito sa Ebreo mismo. Bagaman sa mga lathalang Sobyet, sinusulat ang lahat ng mga salita ayon sa mga panutong Yidis.

Sa buong artikulong ito, ginagamit ang transkripsiyong YIVO kasama ng alpabetong Yidis.

                                     

2.1. Gramatika Mga pantukoy

אן an ang pantukoy na indefinite bago ng salitang nagsisimula sa patinig at א sa lahat ng iba pang kaso.

                                     

2.2. Gramatika Pangnagdaang pandiwari

Ekstensibo ang paggamit ng pangnagdaang pandiwari sa Yidis. Binubuo ng karamihan ng mga pandiwa pandiwang mahihina ang kanilang pangnagdaang pandiwari sa pagdagdag ng -גע at ט- sa stem, hal. געקױפֿט gekoyft binili.’ Gayunman, may isa rin pangkat ng mga padiwa, mga tinatawag na pandiwang malalakas, na binubuo ang pangdagdaang pandiwari gamit ng -גע at נ-, at kasama ng pagbabago ng patinig, hal. געהאָלפֿן geholfn tinulungan’ mula sa stem na -העלפֿ helf- tulungan.’ Hindi mahuhula ang pag-iba ng patinig at kinakailangan itong isaulo.

Walang paraan para matiyak mula sa anyong pawatas kung ang isang pandiwa ay malakas o mahina.

                                     

2.3. Gramatika Mga panahon

Hindi na ginagamit sa Yidis ang pagnagdaang panahunan; ginagamit na sa halip ang pangnagdaang pandiwari, binubuo ng mga angkop na anyo ng האָבן hobn o זײַן zayn at ng pagnagdaang pandiwari ng pandiwa. Ilang mga pandiwa ang ginagamit ang האָבן hobn’, habang ang iba naman ay ang ginagamit ang זײַן zayn’.

                                     

3. Mga libro

  • Cohen, David. Yiddish: A holy language. New York: Mesorah Publications.
  • Katz, Dovid. 2004. Words on fire: The unfinished story of Yiddish.
  • Liptzin, Sol. 1972 A history of Yiddish literature. Middle Village: Jonathan David Publishers.
  • Weinreich, Uriel. 1999. College Yiddish: An introduction to the Yiddish language and to Jewish life and culture, 6th ed. New York: Institute for Jewish Research.
                                     

4. Mga pinagkuhanan

  • Melamed, S. M. 27 Setyembre 1925." The Yiddish Stage”. The New York Times.
  • Weinreich, Max. 1945. "Der yivo un di problemen fun undzer tsayt". YIVO-bleter 25.1.13. Quoted from


                                     

5. Mga panlabas na kawing

  • Online na diksiyonaryong larawang Yidis-Ebreo-Inggles-Aleman-Ruso-French
  • National Yiddish Book Center
  • Jewish Language Research Website: Yiddish
  • Kanlurang Yidis sa Ethnologue
  • Di velt fun yidish Ang Daigdig ng Yidis
  • Der yidisher tem-tem, lathalang Yidis mula sa France
  • Glosaryong Ariga ng mga ekspresyong Yidis
  • Ang Jewish Book Center ng The Workmen’s Circle
  • Institute for Jewish Research YIVO
  • Harkavy’s Dictionary
  • Mendele: Forum for Yiddish Literature and Yiddish Language
  • Yiddish.net, komprensibong tala ng mga lingk na may kaugnayan sa Yidis
  • Koleksiyon ng mga lathalang Yidis mula dantaon 16 hanggang 20
  • Shtetl
  • Spoken Yiddish Language Project Columbia University
  • Forverts
  • Jiddisch zum Selbststudium im Internet, kursong Yidis sa internet
  • Talahuluganan at paliwanag sa maraming ekspresyong Yidis, mula sa The Kosher Nosh
  • Bibliotheca Jiddica, maliit na ensiklopedya tungkol sa Yidis
  • The Yiddish Voice
  • Online na diksiyonaryong Yidis
  • Jiddisj, wikang Yidis sa Nederland
  • Silangang Yidis sa Ethnologue
  • Mga teksto sa Yidis at Ebreo
  • Mga pangkaraniwang salita at pariralang Yidis sa Inggles
  • Yiddish Basics
  • Der blitsbrivnshteler, e-mail discussion list sa Yidis
  • Yiddish Typewriter, nagkokomberti ng teksto mula sa transliterasyong Romano tungo sa sulat Ebrayko at pabalik
  • Online na diksiyonaryong Yidis ng Ectaco, gumagamit ng baybay Aleman
  • The Workmen’s Circle/Arbeter Ring